نوشتارها

درباره نقد ادبی(2)

mzarghani — Thu, 10 Jul 2008 07:27:18 GMT

برخی منتقدان مثل سوزان سانتاگ¹(susan sontag )معتقدند دانش نقد ادبی، «لذت متن» را از خواننده می گیرد. چون پس از اطلاع یافتن از این دانش، متن عملاً تبدیل می شود به مجموعه ای از نشانه ها که ما باید به شیوه ای متدیک اجزای آن را طبقه بندی و تحلیل کنیم. در واقع خصلت دانش بودن «نقد ادبی»،سبب می شود که اثر هنری در زیر سایه سنگین نگرش دانشمندانه، از حیثیت «لذت بخشی» دور شده و به قلمرو «دانش» نزدیک شود. این در حالی است که خصلت «لذت بخشی» عنصر ذاتی اثر هنری است. برای من هم پیش آمده که دانشجویانم پس از کلاس های نقد ادبی اظهار می داشتند که ما از حافظ دیگر مثل گذشته لذت نمی بریم و دیوان خواجه برایمان شده یک موتور که باید درباره رابطه اجزای آن فکر کنیم.

در مقابل گروهی مثل مایکل مُرس( michael morse) و جان چاردي(john chardi )معتقدند دانش نقد ادبی می تواند لذت متن را مضاعف کند. چون آگاهی ما را نسبت به تمهیدات زبان شناسیکی (linguistic Devices) که موجد برجسته شدن زبان(Foregrounding) در اثر هنری می شود، افزایش می دهد و این دقیقا همان نقطه ای است که «لذت هنری» شکل می گیرد. اینان کنش نقد ادبی را با تمثیل «تماشاگران بازی فوتبال» توضیح می دهند. گروهی از تماشاگران بازی فوتبال کسانی هستند که فاقد دانش تحلیل بازی هستند و فقط از تموجات عاطفی که در خلال بازی به سراغشان می آید، لذت می برند. اما گروه دیگری هستند که هم از هیجانات ناشی از بازی لذت می برند و هم دانش کافی را برای تحلیل بازی دارند. اینان از دوگونه لذت برخوردار می شوند. لذت ناشی از تموجات عاطفی و لذت ناشی از تحلیل بازی. این دو نظر، طرفداران و مخالفان خاص خود را دارد و هر گروه هم برای خودشان دلایلی می آورند.

خاستگاه این اختلاف نظر کجاست؟ به نظرم می آید مساله برمی گردد به تقابل میان دانش و هنر. «دانش» تمایل به کلیشه شدن و کلیشه کردن و دسته بندی و بسته بندی کردن دارد اما «هنر» گرایش به شکستن کلیشه ها، نابود کردن ساختارهای تکراری و عادتی و بطور کلی گرایش به آزادی. این خصلتها نقصی برای هیچکدام نیست. یک ویژگی ذاتی است برای آنها.

لابد برای شما هم پیش آمده گاهی به همه معیارهای جمال شناسیکی که بدان باور دارید، پشت پا می زنید و مثلا نسبت به قطعه شعری ابراز احساسات می کنید که فاقد هر کدام از آن موازینی است که بدان اعتقاد دارید. یا مثلاً اگر طرفدار داستان نویسی هنری هستید، می نشینید و با شعف تمام، داستانهای کاملا غیر هنری مجله های خانواده را می خوانید و کلی لذت هم می برید؛ در حالیکه در محافل علمی و رسمی همیشه به اینگونه داستانها حمله می کنید. این هم نمونه ای دیگر است از تقابل «دانش» و «هنر» که در واکنشهای دوگانه ما خودش را نشان می دهد.

اجازه بدهید یک مثال هم از سنّت بیاورم. مولانا چنان به «تاویل گران» کلام الله بخصوص فاطمی ها می تازد که گویی دشمن خونی آنهاست اما بیشترین «تاویل» از آیات الهی در مثنوی انجام گرفته است. سنایی هم همینطور است و عطار نیز. «تاویل»، همان ساحت «ذوقی» و «هنری» برخورد با متن است که به شدت از «علمی شدن» و کلیشه شدن رهاست. عرفا آن وقت که به تاویل حمله می کنند، به ساحت دانش وجودشان اصالت می دهند و آن وقت که خود تاویل می کنند به ساحت ذوقی وجودشان. این رفتار دوگانه سوای توضیحاتی که می توان درباره آن داد، می تواند نمود و نمادی باشد از تقابل دانش و هنر در سنت عرفانی.

از منظری که ما به مساله می نگریم، می توان مجموعه مکاتب نقد ادبی را به دو دسته کلی تقسیم کرد. یکی آنها که نقش ذوق منتقد در آنها چندان به رسمیت شناخته نشده و فقط به دانش او تاکید می شود و دیگر آنها که برای ذوق منتقد، همطراز با دانش ادبی او اعتبار و ارزش قائل می شود. نظریاتی که بر اساس منظر زبان شناسیک تدوین شده اند، مثلاً فرمالیسم، از نوع دسته اول هستند و نظریاتی که مبتنی بر نگرش های هرمنوتیک یا رویکردهای واکنش خواننده(Reader Response) ارائه شده، از نوع دسته دوم. هر چه به حیث تاریخی جلوتر می آییم، نقش ذوق منتقد پر رنگ تر می شود. بطوری که در نظریات متاخر منتقد ادبی در کار نقد، اثر هنری را بازسازی می کند و در فرآیند تولید معنا با خالق اثر هنری مشارکت دارد.

به نظرم می آید که نباید به دانش نقد ادبی چندان میدان داد که متن هنری را از حیثیت لذت رسانی و لذت بخشی دور کند و آن را یکسره به تسخیر دانش درآورد. اعتبار دادن به ذوق، در کار نقد، سبب می شود کنش نقد خلاقانه شود و در واقع، اعتماد به آزادی است. البته که افراط در جانب دوم نیز کار را از حوزه دانش یکسره خارج کرده و به حیطه نقد تآثری می کشاند که فاقد ارزش علمی است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1) در میان اینها مشهورترین چهره همین سوزان سانتاگ منتقد و داستان نویس آمریکایی است. حوزه فعالیت او هم نقد ادبی است و هم داستان نویسی. آثار او عبارتند از ولی نعمت(The benefactor) رمانی که به سال 1963 تحریر کرد، بار و بنه مرگ(death kit) رمانی در 1967، و داستان کوتاه زندگی این روزهای ما(The way we live now) به سال 1986، و سرانجام رمان در ایالات متحده ( in America) به سال 2000.

درباره نقد ادبی(1)

mzarghani — Mon, 30 Jun 2008 09:35:18 GMT

بدون اینکه بخواهم نقدی بر صنعت خودرو ایران وارد کنم که الفبای آن را هم بلد نیستم، اکنون بهترین تمثیلی که درباره نقد ادبی امروز ایران به ذهنم می رسد، تمثیل «ماشین سمند» است؛ یا همان شترگاو پلنگ قدما. سالها پیش نورتروپ فرای در تحلیل نقد به این نکته پرداخت که نقد ادبی به شیوه ای اسفبار و غیر علمی سرهم بندی شده و نیازمند یک بازنگری اساسی است. شاید کمی بدبینانه به نظر برسد اما من فکر می کنم اگر او دربارة نقد ادبی ایران امروز سخن می گفت قطعاً از تمثیل ماشین سمند استفاده نمی کرد و مثال بسیار اسفبارتری را به کار می برد.

منتقدان ادبی ایران را می توان در چند گروه جای داد:

الف) مترجمانی که ادبیات بلد نیستند. اینان خود به سه گروه تقسیم می شوند؛ مترجمانی که زبان «مبدأ» را نمی دانند و آنها که زبان «مقصد» را نمی شناسند و قسمی که هیچکدام را.

ب) ادیبانی که ترجمه نمی دانند. اینها خود دو دسته اند. یا علاقه ای به نقد ندارند و غیر ریاکارانه سکوت می کنند و یا ادیبانی که برای عقب نماندن از قافله، چند «ایسم» و اسم فرنگی یاد می گیرند و بعد مانند فرقه های «رمزگرا» در ساحتی از رمز و اشاره و به زبان حضرت یاجوج حرف می زنند که آدم را یاد نظریة «آبهای گل آلود» نیچه می اندازند.

ج) گروهی اندک که بی هیاهو و گرد و غبار در خلوت خویش به تحقیق و جستجو مشغول اند اما چون «زبان گرد و غبار» را نمی شناسند، کسی آنها را به بازی نمی گیرد. خوشا به سعادت این گروه که کسی به بازی شان نمی گیرد چون هم اینکه وارد بازی شوند، هزاران مشغله فکری برایشان درست می شود. اینان همانها هستند که شایستة عنوان «متفکر ادبی اند». نیاز امروز نقد ادبی ایران به «متفکران ادبی» از ساختن سدّ دوستی برای مردم مشهد بسیار ضروری تر می نماید. متفکران ادبی کسانی هستند که با سنت ادبی ایران عمیقاً آشنا هستند و این چیزی نیست که براحتی به کف آید. با نظریات نقد ادبی عمیقاً آشنا هستند و این هم غایت آسانی نیست. برخودار از ذهنیت فلسفی ـ نه لزوما دانش فلسفی ـ هستند و می توانند میان این دو پارة مهم تلفیق ایجاد نمایند. نه از سنت ادبی گریزانند و نه با نظریه های روز بیگانه. اما همه مشکل ما اینجاست که در حوزه نقد ادبی ایران «اکثریت» بر «اقلیت» غلبه دارند و «ماشین سمند» در معنای تمثیلی، خودرو مّلی ماست.

پس از صد سال اگر پرسی کجا هو ز هر بیتی ندا آید که ها او

mzarghani — Tue, 24 Jun 2008 09:06:18 GMT

پس از هفت قرن

چشمهایم را گشودم.

آنچه من بر آن کشتی رانده بودم

بیابانی بوده است خیس.

چه سوء تفاهم اسفناکی!

حالا تو بگو

من

با این پاروهای خسته چه کنم؟

سفر به زمین

mzarghani — Mon, 16 Jun 2008 10:10:18 GMT

(روز شهادتت را گرامی می دارم ای معلم بزرگ!)

من مدتی است در زمین پرسه می زنم

زمین چیز دلکشی است

اما دو راهی هایش دردناکند

و تفسیر بادهایش آدم را به باد می دهد.

اهالی اینجا مگس ها را تقسیم می کنند

و میان عنکبوتهای جوان وعقایهای پیر

پیوسته جدالهای خونینی جریان دارد.

مورچه ها و موریانه ها

به همزیستی مسالمت آمیزی رسیده اند

بر سر تقسیم جنازه ها

و هر غروب چشم به راه قافله تابوت هایند.

من مدتی است در زمین پرسه می زنم

و احساس می کنم زمین چیزی کم دارد

عصایی نیست که دریا را بشکافد

و درختی نه

که باور روشن را تفسیر کند.

مردم گوساله را خورده اند و

استخوانهایش را هم خاک کرده اند.

صدایی دیگر در کوهی نمی پیچد.

من مدتی است در زمین پرسه می زنم

زمین چیزی نه

چیزهایی کم دارد

و مسیرش را در کهکشان گم کرده است.

من

مدتی است در زمین پرسه می زنم.

دنیای پیچیده ضرب المثلها

mzarghani — Sat, 31 May 2008 19:51:18 GMT

من نمی دانم در حیثیت فرهنگنامه ای، ضرب المثل چه تعریفی دارد اما در تعریف من ((ضربالمثلها فشرده ترین شکل بیان تجربه قومی هستند در هیآت یک نوشتار هنری)). تأمل بر روی آنها در واقع، درنگ کردن بر روی مجموعه تجاربی است که ذره ذره و نسل به نسل منتقل شده تا نهایتاً در قالب نشانه های زبانی تولد یافته است. اگر ((علم))، شکل مدون تجارب بشری است که توسط نخبگان جامعه بصورت کدهای تخصصی درآمده، ((ضرب المثل ها))، تجارب عمومی بشر است که بصورت کدهای نشانه شناسیک و غالباً توسط طبقه میانه و عوام مردمان ساخته شده است.

از این جهت که هر دو عصاره تجربه بشری است تفاوتی میان آنها نیست. تفاوتشان تنها در نوع کدهایی است که به کار می برند؛ در علم ما با کدهای تخصصی مواجه می شویم که همگان قدرت تفسیر آنها را ندارند؛ مثلا کد H2O برای آب و در ضرب المثلها، با کدهایی ره به رو می شویم که همگان قدرت تفسیر آنها را دارند، منتها هر کس فراخور حال خود.

تفسیر و تأویل ضرب المثل ها در سطح نخبگان، البته، به راهکارها و فرمول های کاملاً تخصصی نیاز دارد و اینجا دقیقا جایی است که ضرب المثل به مثابه یک موضوع علمی، وارد به حیطه بررسی های علمی می شود؛ بدون اینکه آن قدرت ارتباطش با عامه را از دست بدهد.

اجازه بدهید برای نمونه یکی از این ضرب المثل ها را بررسی کنیم؛ ضرب المثلی که من آن را در خراسان شنیده ام و تصور می کنم بومی این بخش از ایران باشد اما ممکن است در مناطق دیگر ایران هم کاربرد داشته باشد: «کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من».

هر چه بسامد تداول این ضرب المثل در میان مردمی بالاتر رود، واگرایی و فردگرایی آن قوم بیشتر شده و به همان نسبت خصایل اخلاقی پسندیده مثل ایثار، دیگر خواهی، مهرورزی و احترام به حقوق دیگران کم رونق تر می شود و در همان حال بی اعتنایی مردمان نسبت به سرنوشت جمعی خویش بیشتر. من نمی دانم این ضرب المثل از کی در خرسان تداول دارد و کی ساخته شده است اما ساختار جمله بندی آن خیلی کهن به نظر نمی رسد. به هر صورت، در هر دوره تاریخی که ساخته شده، مردمان این مرز و بوم در بدترین حالت اجتماعی خود قرار داشته اند. توجه داشته باشیم که یکی از شاخصه های جامعه های متمدن، میل به «جامعه گرایی» است و این ضرب المثل دقیقا نقطه مقابل چنین میلی است.

این یکی از هزاران ضرب المثلی است که در اطراف ما وجود دارد. بررسی سیستماتیک ضرب المثل ها می تواند از زمینه های مشترک فعالیت دو رشته ((ادبیات فارسی)) و ((جامعه شناسی)) باشد.

دعای باران

mzarghani — Sat, 24 May 2008 07:22:18 GMT

حالا که آمدم

دستانم در عطش شراره های شورانگیز

شعله می کشند.

سفیدی ابرها

معصومانه ترین دروغ تاریخ اند

در این فصل بارش های عقیم.

های باران! باران!

شعله ورم کن که بی تابم!