ادبیات زنان در دوره کلاسیک(به مناسبت آغاز سال تحصیلی جدید)

 پیش از این در یکی از پست­ها مطلبی نوشتم درباره فعالیت فرهنگی-­­ادبی  زنان در دوره کلاسیک و اینکه به رغم آنچه عموماً تصور می شود آن ها فعالیتهای خاص خودشان را در زمینه های مختلف داشته اند. آنجا گفتم که تعداد زنان عارف در حدود قرن پنجم آن قدر زیاد بوده که سلمی ـ عارفی از خراسان ـ را بر آن داشته تا کتابی بنویسد اختصاصاْ درباره زنان عارف. درباره سطح عرفان این زنان هم این قدر گفتنی است که کسی مثل بایزید بسطامی می گوید در مجالس وعظ آنها شرکت می کرده است. بسباری از آنها در این محافل اشعار غیر عرفانی را به رویه معنایی عرفانی تاویل می کردند و نخستین نمونه های تاویل شعر در دل همین مجالس زنان صوفی محقق شد. برخی از انها حتی اشعار را به اواز می خواندند  و برخی خودشان شعر می گفتند که باز اینها هم از نخستین نمونه های شعر عرفانی عربی است.

در این پست اشاره ای می کنم به زنان ادیب و شاعر. تعداد این زنان هم چندان بوده که برخی تذکره نویسان را بر آن داشته  تا درباره آنها کتاب بنویسند. بلاغات­النساء... و اشعارهِن في الجاهليه و صدرالاسلام از ابن ابي طاهر طَيفور خراساني(ف280)، یکی از قدیمی ترین اینگونه کتابهاست که مشتمل است بر اشعار و سخنان زنان بزرگ تا عصر مؤلف.  دیگر، اشعار­الجواري که اثري ناتمام است نوشته المفجع متوفي به سال 327هـ که از نویسندگان شیعه است. سوم الاماء الشواعر ابوالفرج اصفهانی(ف356). روند نگارش چنین کتابهایی تا قرنها بعد ادامه داشت. چنانکه مثلاً ابن عساکر معجم النسوان را در سال 571 تالیف کرد، محمد بن احمد ابيوردي(ف557هـ) تاریخ النساء را نوشت که فصلي از ان درباره زناني است که به شاعري شهرت­ داشتند، ابن طراح(ف720) در قرن هشتم النساء الشواعر را به رشته تحریر درآورد و سیوطی(ف911) در آستانه قرن دهم  نزهه الجلساء فی اشعار النساء را.

 از نکات جالب توجه این است که بیشتر این نویسندگان ایرانی بودند و برخی مثل محمد بن عمران مرزبانی(ف384) مؤلف اشعار النساء آن طور که در مقدمه کتابش آمده، نویسنده­ای بوده اصالتاَ خراسانی اما در بغداد دیده به جهان گشوده است (الخراسانی الاصل، البغدادی المولد). بعضی از آثار فوق از میان رفته است اما در آنها که باقی مانده نمونه­های بسیار عالی­ای برای علاقه مندان به نقد فمینیسمی و ادبیات زنان یافت می شود:

لاتحمدن الدهر اخت اخا لها       و لا ترثین الدهر بنت لوالد