استعاره برتر در نظر منتقدان قرن چهارم

1.      ابن رشیق قیروانی (ف456ق) از منتقدان بزرگ دوره کلاسیک است که کتاب معروفش العمده فی محاسن الشعر و آدابه و نقده دربردارنده نظرات اوست. او از نوعی استعاره نام می برد به نام «استعاره رائعة» و آن را یکی از اصول سه گانه شعر نیک برمی شمارد. آنجا درباره اینکه این نوع استعاره چه مفهومی دارد سخن به میان نمی آورد اما در جای دیگری از العمده هنگامی که نظرات پیشینیان را درباره استعاره نقل می کند چنین می نویسد: « آنان استعاره قریبه را نیکو می شمردند» و سپس در توضیح آن می نویسد «اگر طرفین استعاره به همدیگر نزدیک باشند، بهتر است از اینکه از همدیگر دور باشند» (قیروانی، 1972: 270). به نظر می رسد مراد او از استعاره رائعه همین استعاره قریبه باشد با تعریفی که ذکر شد. 

2.      ابن ابی عون (ف322 ق) در التشبیهات (1973 :4) از دیگر منتقدان کلاسیک است که از اصطلاح «استعاره غریبه» بهره می برد و به رغم آنچه در آغاز به نظر می رسد، این نوع هم باید همان استعاره قریبه و رائعه ای باشد که در کلام قیروانی دیدیم. صفت «غریبه» که وی برای این نوع استعاره به کار برده، ناظر است بر مفهوم غیر تکراری بودن و مبتکرانه بودن. یعنی استعاره ای که به جهت تازگی غریب به نظر رسد.

3.      ابوعلی حاتمی (ف388ق) در کتاب حلیه المحاضره از اصطلاح «استعاره واقعه» بهره می برد و آن را از جمله ویژگیهای مثبت شعر برمی شمرد (حاتمی، 1979:  1/176). او توضیح نمی دهد که منظورش از صفت «واقعه» برای استعاره چیست. اما این معنا باید چیزی نزدیک به همان تعابیری باشد که در بیانات منتقدان دیگر دیدیم. در فاصله کمی بعد از او مرزوقی (ف 421ق) زندگی می کند که در شرح بر دیوان حماسه (1955: 13) نسبت به استعاره واکنش روشن تری نشان داده و از روی سخن وی می توان حدس زد منظور حاتمی از صفت «واقعه» چیست. او یکی از ارکان شعر را «مناسبة المستعارمنه للمستعارله» ـ تناسب طرفین استعاره ـ ذکر می کند. این مفهوم همان نظر ابن رشیق است و دور نیست که منظور حاتمی از صفت واقع همین تناسب بین طرفین استعاره و نزدیکی آنها به یکدیگر باشد.

4.      صفت «واقعه» را ابن رشیق قیروانی در مورد تشبیه هم به کار برده است و از روی آن هم می توان به معنای این کلمه در نظر منتقدان قرن چهارم پی برد. این رشیق در برشمردن خصوصیات شعر خوب می گوید: شعری که مشتمل بر مثل سائر، استعاره رائعه و «تشبیه واقع» باشد (قیروانی، 1972: 1/22). واقعی بودن تشبیه یعنی اینکه رابطه میان طرفین تشبیه دور از ذهن نباشد. در ذهنیت این گروه منتقدان نزدیک بودن طرفین تشبیه و طرفین استعاره یک اصل پذیرفته شده بوده است. همان مرزوقی از دیگر اصول خوب برای شعر را «المقاربة فی التشبیه» ذکر می کند که باز ناظر است بر نزدیک بودن و دور از ذهن نبودن رابطه میان طرفین تشبیه. ابن ابی عون هم در ذکر ویژگیهای مثبت شعر از اصطلاح التشبیه الواقع بهره می برد. پس می توان گفت استعاره واقعه نیز دربردارنده چنین معنایی است. در واقع برجسته بودن وجه شبه در تشبیه و وجه استعاری در استعاره چیزی بوده که برای انها اصالت داشته است. الآمدی (ف370ق) نویسنده  الموازنه بین الطائین  نیز استعاره ای را خوب می داند که طرفین آن از نظر معنایی با یکدیگر تناسب داشته باشند (الآمدی، 1972: 1/266).

5.      قدامه بن جعفر (ف 337ق) در اثر مشهورش نقدالشعر از تصویری سخن می گوید که تناسب میان طرفین آن بسیار اندک است و سپس از آن با عنوان «فاحش الاستعاره» یاد می کند که در نظرش مقبولیتی ندارد (قدامه بن جعفر، 1963: 201). ابو هلال عسکری (ف 395) نیز ضمن نقل کلام قدامه، به این نتیجه می رسد که چنین چیزی از استعاره نیکو به دور است (عسکری، 1952: 163). بدین ترتیب می توان گفت در نظر منتقدان قرن چهارم هجری استعاره مفهومی روشن بوده و آنچه برای آنها اصالت داشته است، برجسته بودن وجه شبه  در تشبیه و وجه استعاری در طرفین استعاره است. این ذهنیت وارد به بوطیقای فارسی زبانان هم شد و وجه غالب (the dominant) استعاره های سبک خراسانی همین است.

6.      « وضوح معنا» در نظر منتقدان نخستین دوره اسلامی یک اصل پذیرفته شده بود که در مورد استعاره هم صدق می کند. تا آنجا که من فهمیدم، ابو اسحاق صابی نخستین کسی است که در معناپردازی شعری، شیوة پیچیدگی را توصیه کرد:. ابن اثیر از قول او اینگونه نقل میکند «روش نیکو در کلام منثور، مخالف طریق پسندیده در کلام منظوم است. زیرا نگارش منثور آن چیزی است که معنایش اشکار است و در نخستین خوانش بتوان معنای آن را دریافت اما فاخرترین شعر آن است که غامض باشد» (المثل السائر، 322). ابن اثیر بلافاصله در مقابل این نظر موضع گیری می کند و آن را سخنی می شمارد که هیچ مستندی ندارد. او تصریح می کند که  وضوح و آشکار بودن در نظم و نثر هر دو خوب است. زیرا هر کلامی، نثر و نظم، شایسته است که مفردات الفاظش مفهوم باشند و اگر نباشند فصیح نیستند و وقتی ترکیب شوند برخی از آنها را خاصه و عامه می فهمند و برخی را فقط خواص و درجات فهم آن متفاوت می شود (همان). ابن اثیر غموض را چیزی می داند که فهم آن برای عامه دشوار است و شرط می کند که باید الفاظ مفردش واضح و مفهوم باشند.

نوشتار بعدی: ابعاد استعاره

این چکامه استاد محمدرضا شفیعی کدکنی را از وبلاگ دوست عزیزم جناب آقای دکتر ترکی نقل می کنم:

ای شعر پارسی که بدین روزت اوفکند

کاندر تو کس نظر نکند جز به ریشخند                        

ای خفته خوار بر ورق روزنامه ها                        
زار و زبون، ذلیل و زمینگیر و مستمند

نه شورو حال و عاطفه ، نه جادوی کلام
نی رمزی از زمانه و نی پاره ای ز پند

نه رقص واژه ها ، نه سماع  خوش حروف
نه پیچ و تاب معنی، بر لفظ چون سمند

 یا رب کجا شد آن فر و فرمانروایی ات
از ناف نیل تا لبهّ رود هیرمند

یا رب چه بود آنکه دل شرق می تپید
با هر سرود دلکشت، از دجله تا زرند

فردوسی ات به صخرهّ ستوار واژه ها
معمار باستانی آن کاخ سربلند

ملاح چین، سرودهّ سعدی، ترانه داشت
آواز برکشیده برآن نیلگون پرند

روزی که پایکوبان رومی فکنده بود
صید ستارگان را در کهکشان کمند

از شوق هر سرودهّ حافظ به ملک فارس
نبض زمانه می زد ، از روم تا خجند

فرسنگ های فاصله، از مصر تا به چین
کوته شدی به معجز یک مصرع بلند

اکنون میان شاعر و فرزند و همسرش
پیوند بر قرار نیاری به چون و چند

زیبد کزین ترقی معکوس در زمان
از بهر چشم زخم ، بر آتش نهی سپند!

کاین گونه ناتوان شدی اندر لباس نثر
بی قرب تر ز پشگل گاوان و گوسپند

جیغ بنفش آمد و گوش زمانه را
آکند از مزخرف و آزرد زین گزند

جای بهار و ایرج وپروین جاودان
جای فروغ و سهراب و امید ارجمند ،

بگرفت یافه های گروهی گزافه گوی
کلپتره های جمعی درجهل خود به بند

آبشخور تو بود ، هماره ضمیر خلق
از روزگار گاهان وز روزگار زند

واکنون سخنورانت یک سطر خویش را
در یاد خود ندارند از زهر تا به قند

در حیرتم ز خاتمهّ شومت ای عزیز
ای شعر پارسی که بدین روزت اوفکند؟!

ــــــــــــــــــــــ

نوشتار بعدی: درباره استعاره (۱)