که به هر طرف بتابی

به تو اقتدا کنم من

به امید آن که روزی

ـ به رغم خشم خفاش ـ

بدرخشد آفتابی

ز درون تیره من

این روزها درباره روان کاوی و ادبیات فکر می کنم. پیش از این درباره نسبت نظریات کارل گوستاو یونگ و گفتمان ادبی تأمل می کردم. نظرات او در تحلیل متون عرفانی بسیار کارآمد است. از فروید ـ استاد یونگ ـ هیچ وقت خوشم نیامده و البته این یک مساله کاملا ذوقی است نه علمی و به هر روی من اطلاع چندانی درباره او ندارم. اما مطمئن هستم نظریات او نیز می تواند در تحلیل پدیده های ادبی به ما کمک کند. کما اینکه برخی محققان سعی کرده اند خوانشی فرویدی از آثار صادق هدایت ارائه دهند.  

شخصیت دیگری که توجه من را به خود جلب کرده است ژک لکان (1901–1981م) روانکاو فرانسوی است که نظریاتش مورد توجه بسیاری از منتقدان و فیلسوفان قرار گرفته است. لکان از سران ساختارگرایی است. او در روانکاوی، لوی استروس در مردم شناسی، میشل فوکو در ماجرای فکر فلسفی و رولان بارت در نقد ادبی، مبانی ساختارگرایی را پایه ریزی کردند.

نظریات لکان درباره ساحتهای نفسانی آدمی در تحلیل شخصیتها، متون و پدیده های ادبی بسیار کارآمد است. به نظر او ساختمان نفسانی آدمی از سه ساحت تشکیل شده  که از آنها تعبیر به «حيث خيالي» (Imaginaire) ، «ساحت رمز و اشارت» (Le Symbolique )  و «حيث واقع» (Le Reel) می کند. تبیین این نظریات به زبان فارسی و برای مخاطب علاقه مند به ادبیات البته کار ساده ای نیست اما پاری آثار مربوط به لکان ترجمه شده که می تواند به علاقه مندان این حوزه کمک کند. نظریات او عینکی به آدم می دهد که از پشت آن، پدیدارها، حیثیت معنایی تازه ای به خود می گیرند و مسائلی که بی اهمیت است، ناگاه تبدیل می شوند به نشانه های معنادار بسیار عمیق. 

ما در روزگاری زندگی می کنیم که دیوار میان رشته های تحصیلی مختلف فرو ریخته و مطالعات بین رشته ای در کانون توجه دپارتمانهای ادبی قرار دارد. در چنین شرایطی چاره ای نداریم جز اینکه از وضعیت موجود بهترین بهره برداری را بکنیم. این پست می تواند زمینه را برای تبادل نظر علاقه مندان به حوزه نقد ادبی بر مبنای روان شناسی و روانکاوی فراهم کند.